داستان‌هایی كه در آن اندیشه‌ها و آموزه‌های عرفانی در قالب قصه و داستان طرح می‌شود، داستان عرفانی نامیده می‌شود در این آثار، قصه و داستان ظرف یا پیمانه‌ای است برای انتقال معنی و مفهوم.

داستان‌های عرفانی را برای ساده‌تر كردن بحث به دو بخش تقسیم می‌كنیم: 1- داستان‌های رمزیِ عرفانی 2- داستان‌هایی یا حکایت‌هایی كه در كتب صوفیه برای شرح یا تمثیل بعضی از اندیشه‌ها می‌آید.

داستان‌های رمزی عرفانی

ابتدا باید مفهوم رمز را روشن كرد، تا منظور از داستان رمزی فهمیده شود. رمز، نماد یا سمبل، در آثار متصوفه چنین تعریف شده است: «رمز عبارت از معنی باطنی است كه مخزون است تحت كلام ظاهری كه غیر از اهل آن بدان دست نیابند.»[1] در این تعریف، رمز به معنی مرموز، یعنی معنی پوشیده در زیر كلام ظاهر دلالت دارد. صرف­نظر از تعریف فوق، رمز عبارت از هر علامت، اشاره، كلمه یا تركیب و عبارتی است كه بر معنی و مفهومی ورای آنچه ظاهر آن می‌نماید، دلالت دارد.[2]

عرفا و صوفیه از امكانات و ظرفیت‌های رمز در چند قلمرو استفاده كردند: 1- در غزل‌ها و اشعار عارفانه كه با اصطلاحات و تعابیر سمبلیك همراه هستند. 2- در قصه‌ها و داستان‌های رمزی منظوم و منثور؛ (قصه‌های رمزی منظوم از جمله بسیاری از حكایات و قصص مولانا جلال­الدین بلخی كه در مثنوی معنوی آمده است از جمله قصه_­­ی رمزی كنیزك و پادشاه كه در دفتر اول مندرج است. قصه‌های رمزی منثور، شامل رساله‌های رمزی كه توسط كسانی چون ابن­سینا و سهروردی به رشته­ی تحریر درآمده است.)

به اعتقاد صوفیه، حقایق عرفانی را تنها به زبان محرمی، یعنی زبان رمز، استعاره، کنایه و تمثیل می‌توان گفت وگرنه خاموشی بهتر. به کار بردن زبان منطق و عقل و قیاس، بی‌احتیاطی و خطر کردن است به همین علت پیران کامل، کتم سرٌ حق را تأکید و الزام می‌کردند و از این جهت مکاشفات و دریافت‌های صوفیه در زبان قصه و رمز بیان می‌شود.[3] عارف در زیر پوشش این حکایات و امثله پایه‌ی نظری لازم را می‌گذاشت و در کنار موضوع اصلی موعظه‌ی خود به تفسیر آن می‌پرداخت و از این رهگذر به هدف خود دست می‌یافت این هدف عبارت بود از شرح دریافت‌های عرفانی خود در زبانی نمادین و تأثیر بر مخاطب عام چرا که اغلب مخاطبان صوفیه عامه‌ی مردم بوده‌اند.[4]

«در بسیاری از رساله‌های رمزی و قصه‌های تمثیلی صوفیانه و حكیمانه،
زبده­ي تعالیم و آراء، در قالب قصه و رمز بیان شده است و همین امر، نثر صوفیانه را در قلمرو نثر ادبی وارد كرده است»[5] اساطیر، بخشی از داستان‌های پیامبران، رؤیاها و واقعه‌های صوفیانه را برای آن­كه با تمثیل اشتباه نشود، داستان رمزی می‌توان نامید. این آثار با آن­كه از زیباترین و پرمغزترین آثار حكمی و عرفانی هستند، بسیار كم مورد توجه قرار گرفته‌اند. این عدم توجه احتمالا ناشی از زبان رمزآمیز آنها از یك سو، و طرح حوادث و مطالبی ناهم­ساز با منطقِ عقل و تجربه‌های عادی، از سوی دیگر است، گاه آنها را «تمثیل» و گاه از سر سهل انگاری «لُغَز» نامیده‌اند. اما حقیقت آن است كه این آثار نه تمثیل است نه لغز، بلكه واقعه‌هایی روحانی است كه در سطح جهانی فوق احساس تجربه شده و در قالب داستانی به قلم درآمده است، به همین سبب آنها را باید در شمار آثار رمزی به حساب آورد.[6]

قصه‌های رمزی عرفانی كه به قلم فیلسوف یا عارفی نگاشته شده‌اند، در بردارنده­ی تجربه­ی عرفانی نگارنده هستند كه به زبان رمز در قالب داستان ارائه می‌شوند. معروف­ترین رساله‌های رمزی از شیخ­شهاب­الدین سهروردی و ابن‌سینا است. ابن‌سینا فیلسوف مشایی (370 – 428 ه‍ ق) در این رساله‌ها گرایش اشراقی و عرفانی خود را اثبات كرده است و شهاب­الدین سهروردی (549 – 587 ه‍ ق) بنیانگذار فلسفه­ی  اشراق، كه بیشتر آثار او به زبانی رمزی نوشته شده است.

مهم­ترین داستان‌های رمزی:

سلامان و ابسال: داستان «سلامان و ابسال» به رغم برخی مشابهت‌ها با داستان‌های كهن ایرانی، در اصل اسطوره‌ای یونانی است كه نخستین­بار از طریق ترجمه از یونانی به عربی به دست «حُنین­بن­اسحاق عبادی» به شرق رسیده است. قصه­ی مزبور، جنبه­ی تمثیلی و فلسفی و رنگ و بوی یونانی دارد، بعدها ابن‌سینا آن­را به صورت قصه‌ای مكاشفه‌ای و عرفانی درآورد. این داستان به­طور فزاینده‌ای محل دخل و تصرف حكیمان و عارفان مسلمان قرار گرفته و از آن نتایج فلسفی و عرفانی گرفته شده است. این اثر قدیمی‌ترین رساله در این موضوع است.[7]

داستان‌های رمزی ابن‌سینا:

1- حیٌ­بن­یقظان: متن اصلی داستان حی­بن­یقظان (زنده­ی بیدار) عربی است. این رساله را كه یكی از معاصرین ابن‌سینا به فارسی ترجمه كرده؛ «هنری كربین» همراه با ترجمه و شرح در كتابی به نام «ابن‌سینا و تمثیل عرفانی» به چاپ رسانده است.[8]

2- رسالة­الطیر: موضوع داستان رسالة­الطیر شرح حال مرغی است كه با مرغان دیگر گرفتار دام صیاد می‌شوند و سپس به كمك مرغان دیگر آزاد شده و همراه آنها پس از گذشت از كوه­ها كه موانع و عقبات راه سلوك است، به درگاه مَلِك خود می‌رسند.

3- سلامان و ابسال (توضيحش بالا گذشت.)

داستان‌های رمزی ابن‌سینا كه در فوق ذكر شد، دوره­ی كاملی از سلوك عرفانی و اشراقی را نشان می‌دهند. در داستان اول (حی‌بن یقظان)، سالك ضمن دیدار با فرشته مسیر بازگشت به مشرق و موانع آن­را می‌شناسد و فرشته پس از تعلیمات خود از او دعوت می‌كند كه اگر می‌خواهد به دنبال او برود. در داستان دوم (رساله‌الطیر)، سالك كه اكنون به عمق غربت و گرفتاری خود پی­برده، سفر را همراه مرغان دیگر آغاز می‌كند و به درگاه ملك می‌رسد و از ملك می‌خواهد كه بقایای بند را از پایش بردارد، اما این دیدار وطن موقتی است و هنوز زمان نجات همیشگی وی از غربت فرا نرسیده است. در داستان سوم (سلامان و ابسال)، با مرگ ابسال (كه همان سالك داستان اول و مرغِ واصل داستان دوم است و اكنون در عرفان به درجه­ی كمال رسیده) به آزادی جاوید و بازگشت دائمی نایل می‌شود و دوره­ی سلوك نفس به انجام می‌رسد.»[9]

داستان‌های رمزی سهروردی:

داستان‌های رمزی سهروردی شامل: آواز پر جبرئیل، عقل سرخ، فی حقیقه‌العشق یا مونس­العشاق، قصه­ی غربت غربی، فی حالة­الطفولیه
مي­شود كه به توضيح مختصر دو داستان از ايشان مي­پردازيم:

1-      غربت غربی: این داستان دارای مقدمه‌ی کوتاهی است، که ضمن آن سهروردی اشاره به داستان «حیّ بن یقظان» و «سلامان و ابسال» ابن سینا می­کند. قصه­ي غربت غربی در واقع از جایی شروع می‌شود که حی­بن­یقظان به پایان رسیده است.

2-      فی­الحاله الطفولیه: مربوط به دوره­ي کودکی قهرمان داستان است و از زبان اول شخص طرح می‌شود. جنبه­ي رمزی و تمثیلی دارد. موضوع آن برخورد با شیخ یا پیری است که به تمام علوم آگاه است و سؤال‌های قهرمان داستان را درباره‌ی مسایل مختلف جهان، اخلاق، عرفان، آداب و رسوم درویشان، به زبان رمز و تمثیل پاسخ می‌گوید.»[10]

«قصه‌های رمزی که در زبان فارسی، به خصوص در نزد فلاسفه و صوفیه نمونه‌های جالب توجهی دارد، همه از مقوله­ي فلسفی نیست، قصه‌هایی هم هست که رنگ تغزلی دارد و در آنها رمز در پرده‌ی استعاره مخفی است، و با
آن­که از نظر تعبیر ادبی خالی از لطف نیست، اما در بعضی موارد، ضعف یا فقدان عنصر تعلیم، به آنها حالتی بیمارگونه و ملال‌انگیز می‌دهد، از جمله­ي این داستان‌ها، داستان «حُسن و دل» از «محمد بن سیبک نیشابوری» (وفات 852 ق) است که استعاره­ي رمزآمیز آن متوجه جستجوی اکسیر است در عشق.»[11]

داستان‌هایی كه در كتب صوفیه برای شرح یا تمثیل بعضی از اندیشه‌ها می‌آید:

شاخه­ي دوم داستان‌های عرفانی مربوط به داستان‌ها و حکایاتی می‌شود که در کتب صوفیه در خلال مباحث عرفانی می‌آید. این قصه‌ها كه اغلب کاربرد تمثیلی می‌یابند، از مضامین متنوع و مختلف است. که نویسنده کتاب از آن قصه‌ها برای فهم مطالب استفاده می‌کند. مثل قصه‌هایی که در خلال مباحث عرفانی کشف­المحجوب جلال هجویری (قرن پنجم) آمده است.

بیشتر این قصه‌ها در کتبی آمده است که مربوط به شرح حال صوفیان و عارفان است. «نویسندگان این کتاب‌ها معمولا از مریدان و معتقدان به مشایخ بوده‌اند و به همین سبب بعضی افسانه‌ها و یا روایت‌های غلوّآمیز را نقل کرده‌اند. نثر این کتاب‌ها ساده، مقرون به لطف و زیبایی خاصی است؛ نظیر اسرار التوحید فی مقامات شیخ ابوسعید تألیف محمدبن­منور (حدود 553 تا 580 هـ.ق) در بیان حالات و سخنان شیخ ابوسعید ابالخیر (عارف مشهور قرن چهارم) و یا تذکره الاولیاء از فریدالدین عطار نیشابوری (متوفی 627 هـ.ق). شامل سرگذشت 96 تن از اولیاء و مشایخ صوفیه و ذکر مقامات و مناقب و مکارم اخلاقی و موعظ آنان.»[12]

[1] . پورنامداریان، تقی؛ رمز و داستان‌های رمزی، تهران، علمی فرهنگی، 1368، چاپ سوم، ص4.

[2] .همان، ص 4.

[3] . ستاری، جلال؛ مدخلی بر رمزشناسی، تهران، مرکز، 1384، چاپ دوم، ص 174.

[4] . برتلس، یوگنی ادوارد‌ویچ؛ تصوف و ادبیات تصوف، ترجمه­ي سیروس ایزدی، تهران، امیرکبیر، چاپ دوم، ص 65.

[5]. رستگار فسایی، منصور؛ انواع نثر فارسی، تهران، سمت، 13480، چاپ اول، ص 396

[6] . پورنامداریان، پیشین، ص221.

[7] . امین، سیدحسن؛ سلامان و ابسال، تهران، دایره‌المعارف ایران­شناسی، 1383، ص21.

[8] . پورنامداریان، پیشین؛ ص370.

[9] . همان، صص239-240.

[10] . همان، ص383.

[11] . فسایی، پیشین؛ ص 396.

[12] . همان، ص 366.